Συμμετέχοντας σε μια ψυχοδραματική διαδικασία έχει κανείς την ευκαιρία μέσω της εκδραμάτισης να επεξεργαστεί όσα συμβαίνουν στην καθημερινή ζωή, να επουλώσει τραύματα του παρελθόντος, και να ανακαλύψει πώς οι παλαιότεροι μηχανισμοί ανταπόκρισης μπορούν να λειτουργήσουν εις βάρος του στο παρόν.
Η διαπίστωση αυτή μπορεί να βοηθήσει τα άτομα να επαναξιολογήσουν παλαιότερους τρόπους λειτουργίας τους και να σκεφτούν νέες προσεγγίσεις για το μέλλον.Οι συμμετέχοντες/ουσες στην ψυχοδραματική διαδικασία μπορούν να αναγνωρίσουν τη συσχέτιση με την πηγή του προβλήματος και αντιμετωπίζοντάς την, μπορούν να αποδεσμευτούν από το παρελθόν και να είναι ελεύθεροι να αντιμετωπίσουν άμεσα και εύστοχα καταστάσεις του παρόντος καθώς αυτό είναι απαλλαγμένο από άλλα συναισθηματικά φορτία.
Η θεραπευτική ψυχοδραματική σκηνή επιτρέπει φιλοξενεί και εμπεριέχει τις συστολές και διαστολές που συμβαίνουν στον συναισθηματικό χρόνο των ανθρώπων, σε συνειδητό και ασυνείδητο επίπεδο για την δημιουργία της θεραπευτικής στιγμής. Αυτό σημαίνει πως ακόμη και εσωτερικευμένες εικόνες που έχουμε για τον κόσμο και τον τρόπο που τον αντιλαμβανόμαστε, στη σκηνή του ψυχοδράματος μπορούν να ζωντανέψουν και να συσχετιστούν με την συνειδητότητα του ατόμου και την αυτεπίγνωση του με στόχο την ανάπτυξη της δημιουργικότητας και την διεύρυνση της προσωπικότητας του.
Στο ψυχόδραμα η δραματοποίηση έχει μικρότερη σχέση με την ηθοποιία, απ' ότι με το παιδικό παιχνίδι, καθώς εμπεριέχει την ουσία του πειραματισμού και την πρόβα για την ζωή. Είναι ένας πολύ φυσικός τρόπος μοιράσματος και πειραματισμού οικείος προς όλους μας.
Αυθορμητισμός και Δημιουργικότητα - Θεμελιώδεις έννοιες στο Ψυχόδραμα
Ο αυθορμητισμός και η δημιουργικότητα είναι συναφείς έννοιες οι οποίες κατέχουν κεντρικό ρόλο στην θεωρία και πράξη του ψυχοδράματος. Ο Moreno προσδιόρισε τον αυθορμητισμό ως μια νέα απάντηση σε μια παλιά κατάσταση ή μια επαρκή απάντηση σε μια νέα κατάσταση. Ο αυθορμητισμός θεωρείται ο καταλύτης της δημιουργικότητας. Η δημιουργικότητα είναι η ενέργεια που εμπεριέχεται στη δημιουργική διαδικασία, καθώς αυτή παίρνει σταδιακά τη μορφή της. Ο αυθορμητισμός δεν θα πρέπει να συγχέεται με τον παρορμητισμό, γιατί θεωρείται ότι περιλαμβάνει την πρόθεση του ατόμου. Χαρακτηρίζεται από ευρύτητα, ανανεωμένη προσέγγιση και σύνθεση διαισθητικών, λογικών, συναισθηματικών και πνευματικών λειτουργιών.
Η μέθοδος
Η κάθε συνεδρία ψυχοδράματος κινείται μέσα σε τρεις ξεχωριστές φάσεις: προθέρμανση, δράση και μοίρασμα. Έχοντας διασφαλίσει τους βασικούς κανόνες και περιορισμούς της εχεμύθειας και του σεβασμού ο “σκηνοθέτης” εφαρμόζει μια ποικιλία ασκήσεων και παιχνιδιών για να αναπτυχθεί η εμπιστοσύνη μέσα στην ομάδα και σταδιακά τα μέλη της ομάδας να γίνονται πιο αυθόρμητα. Η φάση αυτή της ομάδας είναι γνωστή και ως προθέρμανση. Η προθέρμανση εκτός από αρχική φάση στην ψυχοδραματική διαδικασία αποτελεί και συνεχές συστατικό για την δημιουργία νέων ρόλων στην ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου.
Όταν η προθέρμανση στο αρχικό της στάδιο επιτύχει το στόχο της, η διαδικασία εστιάζει στα μέλη της ομάδας και τις ανάγκες τους. Τα άτομα στην ομάδα και η ομάδα ως σύνολο θα καθορίσουν το βάθος της δουλειάς. Συνήθως κάποιο ζήτημα θα προκύψει, ή ένα μέλος θα παρουσιάσει ένα θέμα που επιθυμεί να εξερευνήσει. Το θέμα που επιλέγεται θα αποτελέσει το κυρίαρχο μέλημα της ομάδας. Ο θεραπευτής με τη βοήθεια της ομάδας, οδηγεί στη εξερεύνηση.
Ο πρωταγωνιστής παρουσιάζει το πρόβλημα του μέσα από τη δραματοποίηση (αυτή δομείται με τη βοήθεια του σκηνοθέτη). Ποικίλες σκηνές σχετικά με το θέμα δραματοποιούνται με τον πρωταγωνιστή και με τους βοηθούς (μέλη της ομάδας) που παίρνουν διάφορους ρόλους. Μέλη της ομάδας, που δεν εμπλέκονται άμεσα στη δράση, τηρούν ενεργή συναισθαντική στάση κατά τη διάρκεια της εξερεύνησης του θέματος. Καθώς συμμετέχει όλη η ομάδα, μπορεί την ίδια στιγμή να λειτουργήσει σαν ηχώ του πρωταγωνιστή, με τις εμπειρίες του καθένα από τη ζωή του. Είναι δυνατόν να προσεγγιστεί το ζήτημα κάποιου άλλου μέλους της ομάδας παράλληλα με τον πρωταγωνιστή. Καθώς η ιστορία ενός μέλους ξεδιπλώνεται σε κάποιο στάδιο του ψυχοδράματος μέσα από τη δουλειά με κάποιο άλλο, το πρώτο νιώθει λιγότερο μόνο και μέσα από αυτή τη συσχέτιση μπορεί να διακινδυνεύσει να αναγνωρίσει, ίσως για πρώτη φορά, κάποιες από τις αδυναμίες του. Όταν το ταξίδι του πρωταγωνιστή ολοκληρωθεί, τα μέλη της ομάδας μοιράζονται όσα η “αντήχηση” της δικής τους δουλειάς ξύπνησε σε αυτούς. Αυτό βοηθά τόσο τον πρωταγωνιστή όσο και τα μέλη της ομάδας, ο πρωταγωνιστής νιώθει λιγότερο μόνος στο δίλημμα του και τα μέλη έχουν την ευκαιρία να επεξεργαστούν το δικό τους υλικό.
Όταν οι συμμετέχοντες/ουσες μπορούν να αναγνωρίσουν τη συσχέτιση αυτή και αντιμετωπίσουν την πηγή του προβλήματος, τότε μπορούν να αποδεσμευτούν από το παρελθόν και είναι ελεύθεροι να αντιμετωπίσουν άμεσα και εύστοχα καταστάσεις του παρόντος καθώς αυτό είναι απαλλαγμένο από άλλα συναισθηματικά φορτία. Από τη στιγμή που το άτομο έχει “τακτοποιήσει” τις αντιδράσεις του με ιδανικό τρόπο, μπορεί να τροποποιήσει την αντίδραση του, έτσι ώστε να είναι πιο κατάλληλη και λειτουργική για τις παρούσες συνθήκες. Αυτή η τελευταία σκηνή στη συνεδρία του ψυχοδράματος ονομάζεται εξάσκηση ρόλου (role training).
Η σκηνή εξάσκησης ρόλου παρέχει μια δυνατότητα για νέες δοκιμές, με διαφορετικούς τρόπους, χωρίς το φόβο μήπως κάνει κάποιο λάθος ή μήπως οδηγήσει σε άσχημο αποτέλεσμα. Επίσης προσφέρει τη δυνατότητα στο άτομο να μάθει πώς να μετατρέπει το λάθος σε μια νέα προσπάθεια και να πειραματίζεται με διαφορετικούς ρόλους στο μέλλον.
